Litereet – Wees onzichtbaar

1  
Welke gevoelens maakt deze roman los?
2
Wat heb ik ontdekt over schoonheid en stijl?
3  
Welke normen en waarden herken ik?
4  
Wat kan ik opmerken ten aanzien van
realistische elementen en identificatie?
5  
Wat kan ik opmerken over opbouw, duidelijkheid en verteltechniek?
6
Welke boodschap en bedoeling vind ik in deze
roman?
7
Wat kan ik zeggen over meerduidigheid in
‘Wees onzichtbaar?’
8
In welk opzicht is de roman origineel en
vernieuwend?
9  
Welke maatschappijkritiek geeft deze roman?

Don’t break character, you’ve got so much heart

Dit is het motto van Wees onzichtbaar, van Murat Isik. Het is afkomstig uit een songtekst van The Killers: Be Still, wees stil en ga naar bed. Het motto is een duidelijke leesaanwijzing, waar ondanks ellende toch hoop uit spreekt.  Wees nu stil, het komt goed, je zult sterker uit deze situatie komen. Dat is de strekking van de songtekst en ook die van het boek.

Als lezer word je direct meegesleurd in het fascinerende relaas van de Turks-Nederlandse Metin, het alter ego van Murat Isik. Het verhaal is geschreven in een ik-perspectief. Het begint met een soort korte proloog, voor deel een:

In de tijd dat de eerste springers te pletter vielen van onze flat, begon mijn vader aan zijn nachtelijke pleziertochten door Amsterdam. De toon wordt meteen duidelijk gezet in deze eerste zin. Ook wordt direct duidelijk wat er met de titel wordt bedoeld. We moesten geduld hebben, hield ik mezelf voor. We moesten geduld hebben en doorstaan wat op ons afkwam. Het had geen zin om weg te lopen voor de pijn. We konden nergens heen. En als het ons teveel werd, moesten we onzichtbaar zijn. Wat een indrukwekkend begin, ik denk dat de meeste mensen direct verder willen lezen.

Emotieve rate (vraag 1): maximale gunfactor voor de hoofdpersoon

Dan begint het eerste deel, in de winter van 1983. Ik voelde direct sympathie voor het karakter van de ik-figuur, Metin. Misschien kwam dat in eerste instantie wel een beetje door de knappe foto op de achterkant van het boek, maar Murat Isik is werkelijk een meesterverteller. Hij houdt continu je aandacht vast en laat je intens meeleven met Metin, die in het begin van het verhaal nog maar een kleine, kwetsbare jongen van vijf jaar is. Metin reist samen met zijn moeder en zijn zus via Duitsland naar Nederland af. om bij zijn vader te gaan wonen, we lezen 1983. Als Murat de gebeurtenissen die hij beschrijft in het boek allemaal zo heeft meegemaakt, dan ben ik oprecht blij voor hem dat zijn vriendin psycholoog is. (Ik las dit in een van de interviews met deze schrijver).

De situaties waarin de kleine jongen verzeild raakt met zijn agressieve vader zijn hartverscheurend. Het boek doet zeker een beroep op het inlevingsvermogen van de lezer, door de wijze van vertellen voel je enorm met Metin mee, je ziet allerlei ontzettend kwetsende dingen gebeuren door zijn ogen en je wil niks liever, dan dat het allemaal goed zal komen voor deze jongen. Metin heeft een maximale ‘gunfactor’.

Esthetische en stilistische rate (vraag 2): niet al te ingewikkeld, elegante eenvoud

De grote lijnen van het verhaal zijn adembenemend. Er ontvouwt zich een wereld, die tegelijkertijd bekend is maar niet eigen. Het ‘mooie’ van dit boek schuilt in de eenvoud en het realisme. Af en toe vind ik dat Murat Isik teveel details beschrijft, zoveel dat het soms lijkt alsof ik gedwongen wordt alle fotoboeken van Metin uit de jaren tachtig bladzijde voor bladzijde te bekijken in een iets te traag tempo. Soms zou ik er iets sneller doorheen willen, moet ik bekennen, maar het verhaal is te aangrijpend om zomaar stukken over te slaan. Bovendien vind ik dat onbeleefd, omdat het een zeer authentiek verhaal is. Je kunt en mag daarom niet zomaar wegkijken.

Het boek is een uitgebreide beschrijving van veel misère, tegenslag, verdriet, mishandeling, pesterij en een slechte jeugd. Wees onzichtbaar is een meeslepend levensverhaal. De scènes zijn kort en treffend. Als lezer maak je kennis met een vreselijke vader, een gevoelloze en gewelddadige vent, die werkeloos zijn dagen slijt. Hij is een communist die boeken van Marx leest en die zijn gezin terroriseert.

De Bijlmer van de jaren ’80 wordt geschilderd als een verloederde nieuwbouwwijk, een getto van heroïnejunks en andere kanslozen. Metin is bang van deze verslaafden, hij voelt zich door hen geïntimideerd. Op school wordt Metin gepest. Ook wordt hij bedreigd door Dino, zijn aartsvijand. Medeleerlingen noemen hem ‘de schoonmaker’. Als Kaya naast hem komt zitten stopt het getreiter. Intussen gaat zijn vader herhaaldelijk door het lint. Bladzijden lang gaat dit personage agressief tekeer ten aanzien van zijn vrouw en kinderen. Uiteindelijk wint het goede van het kwade, wat ik als lezer zeker als een opluchting ervaar. Murat Isik is een zeer getalenteerde verteller.

Morele rate (vraag 3): je identiteit wordt niet slechts bepaald door wie je vader was

Metin heeft een slechte start, hij raakt ernstig beschadigd, maar ondanks alles wat hij te verwerken krijgt ontwikkelt hij zich tot een intelligente, zachtaardige, wijze, volwassen man die trots op zichzelf mag zijn. Het boek ademt als ‘coming of age’ roman duidelijk de tijdgeest van de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw. De normen en waarden van een kwetsbaar allochtoon gezin in een multicultureel gebied in Nederland zijn herkenbaar. De bescheiden, introverte Metin Mutlu krijgt een veel te laag schooladvies, maar hij gaat uiteindelijk toch naar het vwo. Als lezer zie je hem groeien en sterker worden in zijn overlevingsstrijd in de wijk, op school en – vooral – thuis. Murat Isik geeft ons mee, dat een identiteit niet slechts wordt bepaald door één factor, door één persoon, omstandigheid of slechte start. Uit de mores tussen de regels klinken hoop, moed en karakter.

Realistische rate (vraag 4): het boek is meeslepend en levensecht

Dit geldt niet alleen voor Wees onzichtbaar, dat veel autobiografische elementen bevat. (Dit heb ik gelezen in interviews met de auteur). Ook uit het schitterende werk Mijn moeders strijd blijkt hoe het gezin van Metin/Murat heeft geleden in die Amterdamse Bijlmer. Mijn moeders strijd vermeld ik omdat het ook zeer lezenswaardig is. Dit is het Boekenweekessay van Isik, waarin hij de emancipatiestrijd van zijn moeder Aynur beschrijft. Zij werd geboren in een behoudende gemeenschap in Oost-Turkije en ze groeide op aan de kust, in Izmir.

Structurele rate (vraag 5): 102 hoofdstukken die lezen als een trein

Na een korte proloog zijn er 102 hoofdstukken die lezen als een trein. Het boek bevat niet alleen de geschiedenis van Metin, maar ook de geschiedenis van De Bijlmer. Het verhaal is nergens saai. Het wordt duidelijk en overzichtelijk gepresenteerd, vanaf het begin tot het einde.

Intentionele rate (vraag 6): heb moed en vertrouwen, alles komt goed

Een lieve, zachtaardige, introverte jongen groeit uit tot een ijzersterk karakter met een moedig, wijs en volwassen hart. Het boek is absoluut geen klaagzang, ik geloof Murat elke pagina. Het moet niet makkelijk voor hem zijn geweest. Dit verhaal moest verteld worden, voor iedereen die zich niet kapot wil laten maken, voor iedereen die optimistisch wil blijven, ondanks miserabele tijden, voor iedereen die moed en vertrouwen verzamelt, die zwemt tegen de stroom in.

Meerduidige rate (vraag 7): er is geen complexe gelaagdheid, maar deze roman is een essentieel geluid in de discussie over identiteit

Wees onzichtbaar wordt alom geprezen door recensenten. Murat Isik is een graag gelezen begenadigd verteller. We kunnen iets leren van zijn verhalen, namelijk dat je mede-regisseur bent van je eigen leven en dat je altijd kunt proberen er iets moois en iets goeds van te maken. Doordat de auteur zoveel gemeen heeft met de hoofdpersoon is dit verhaal geloofwaardig maar vooral belangrijk. Het moet worden verteld en nogmaals worden verteld voor de komende generaties.

Originaliteitsrate (vraag 8)

Boeken over raciale spanningen, discriminatie, mishandeling, tirannie, pesterij, ongelijkheid en groeien tegen de verdrukking in zijn niet nieuw of super origineel natuurlijk. In Murats debuutroman Verloren grond (2012) worden soortgelijke onderwerpen aangesneden. Ook dit boek werd veel gelezen en geprezen en het werd vertaald in het Duits, Zweeds en Turks. De originaliteit en de vernieuwing schuilt in het vertellerstalent van Isik, die belangrijke eeuwenoude thema’s opnieuw ter discussie stelt op maatschappelijk relevante momenten in onze voortdurend veranderende maatschappij.

Maatschappijkritische rate (vraag 9)

“We hadden nooit geleerd om met de vuist op tafel te slaan en te roepen dat het genoeg was. We hadden nooit geleerd om te gaan zitten, de problemen te bespreken en net zo lang te discussiëren tot een begin van een oplossing in zicht was”. Aan het eind van het boek (hoofdstuk 94) lees ik dit en denk ik, dat het hierom gaat: samen leven. Deze roman wordt wél gezien, herkend en zeer gewaardeerd. Luctor et emergo, zegt mijn Zeeuwse hart. Terecht heeft dit boek de Libris Literatuurprijs gewonnen. Metin, Murat, De Bijlmer en iedereen die het leest wint, met dit mooie boek.

Liefs, An.